Arkiv for kategorien 'Tredjesiste'

TREDJESISTE

Wednesday 7. November 2007

Pupptekst: Elinn Sebjørnsen
foto: Erik Espedal Boge

NORSKE KVINNER er best på amming! Det skulle jo ikke være noen konkurranse dette her, men slik er det visst. Vi ammer mer, mye mer, enn i land det er naturlig å sammenligne oss med, og vi har tradisjoner for å amme og for morsmelk langt bak i tiden. Jeg har i mange tilfeller undret meg over alle de rare utsagnene og alt som blir sagt til nybakte mødre og foreldre. Dette er noe alle vil mene noe om, og ikke minst har erfaring med. Det er nærmest ingen begrensninger i hva man kan få seg til å si til en barselkvinne, og om hvilke råd hun bare må følge, hvis ikke kan det gå både sånn og slik.

DET ER MANGE MYTER knyttet til morsmelk. Slike ting man sa og trodde på, og noen tror det kanskje fremdeles. Jeg overhørte for eksempel en samtale mellom to kolleger der den ene var blitt bestemor. Den andre damen gratulerte og lurte på hvordan det gikk. Jo da, bare bra, svarte den første, og barnet drikker masse melk. Ja, det er flott, svarte den andre, bare de passer på at hun ikke får mat om natten etter fylte seks måneder. Da kan hun nemlig bli hjulbeint! Jeg kommenterte ikke samtalen. Før i tiden, og mange tror det vel muligens ennå, trodde og mente man at dersom mor fikk brystbetennelse etter fødsel, i realiteten en ganske vanlig tilstand kjent som barselfeber, ja, så måtte hun umiddelbart slutte å amme, i hvert fall på det vonde brystet hvis det var bare ett. Et sprengt bryst som ikke blir tømt, kan ende opp med å bli enda vondere og mye mer betent, og jeg har en mistanke om at en slik behandling vil kunne ha ført til et svært lite ønsket utfall for mange. Kvinner fikk også ofte beskjed om å binde opp brystene, pakke dem inn og stramme til. Sikkert ikke så veldig behagelig det heller, nei.

ET ANNET TEMA ER trøske, eller sopp, som en del barselkvinner uheldigvis kan komme til å bli utsatt for. Det å ha soppangrep i forbindelse med amming er selvsagt ikke noe nytt. Før i tiden ble tilstanden kalt for brystsvie, og man trodde at hvis barnet var født med masse hår var det ille ute med stakkars mor, for nå ville brystsvien melde seg. Det har vel aldri blitt forsket på området, men jeg tror sikkert vi kan fastslå at barnets hårvekst ikke kan ha noe med utvikling av sopp å gjøre. Min mor, som har født fem barn og hvis mormor var jordmor, forteller at behandlingen på hennes tid, var å unngå å amme på det sviende brystet og å skylle godt med kaldt vann for å unngå svie! Vi kan jo alle tenke oss hvordan det gikk …

SÅ HAR VI JO SELVSAGT alle historiene om når man kunne begynne å amme, eller å legge barnet til brystet. I våre dager skjer det umiddelbart etter forløsningen, men slik har det ikke alltid vært, må vite. Det kunne være slik at man ikke skulle legge barnet til før etter tre dager fordi at melkeproduksjonen startet først da. Dette hører man også ofte i våre dager. Eller at man ikke skulle legge til barnet fordi mor hadde blødning og var uren, eller at barnet var sykt, og trengte likevel ikke føde. Noen steder var det også slik at barnet måtte få alt mulig annet, eksempelvis øl(!) før det fikk die, eller at mor måtte innta det ene og det andre før melken hennes kunne gis til barnet.

NÅ ER VI JO SÅ HELDIGE i dag – vi vet så mye! Dog, vi skal ikke langt ut i den store verden før en møter fordommer og mangelfull kunnskap hva amming og morsmelk angår. I vårt «nesten-naboland» Storbritannia, er ammefrekvensen forbausende lav, og mange unge britiske jenter er sykelig opptatt av kropp og utseende, uten tanke for hva kroppen er til for. En hadde likevel aldri tenkt å amme for det var så ekkelt! Brystene, mente hun, var sex-objekter og ikke til mat. Dessuten, mente det samme uvitende vesenet, hadde hun selv blitt ammet med det resultatet at hun nå var fet mens søsteren hennes hadde ikke blitt ammet og var slank. Det kan være noe å le av, men også sørgelig og trist. Lenger ute i verden vet vi at i de landene som vi så ofte ynder å kalle for usiviliserte, der kunnskapen om viktigheten av morsmelken, har vært beholdt og ført videre fra generasjon til generasjon har nå kommet så langt fra utgangspunktet at man faktisk ikke lenger vet at det livgivende for ethvert spedbarn er morens bryst. I mange krigsrammede områder dør barn i mødrenes armer, fordi den stakkars moren ikke har lært at barnet må legges til brystet. Så mye for mytene, altså!

TREDJESISTE

Wednesday 16. May 2007

rennende vanntekst: JANNIKE GOTTSCHALK BALLO + aka@uib.no
foto: MADS IVERSEN + aka@uib.no

DA JEG FIKK I oppdrag å forfatte disse avsluttende ord om fremtiden, så jeg med glede på oppgaven. Fremtiden er jo så mangt, tenkte jeg, den kan gripes fra alle mulige vinkler. I flere uker gikk jeg rundt og tenkte at å skrive noen få ord om fremtiden er lekende lett og gjort på et øyeblikk. Fremtiden rommer så mye, den bringer det utroligste. Dette kan gjøres artig, tenkte jeg optimistisk. Men da fristen nærmet seg, innså jeg at det slettes ikke var så enkelt.

JEG BEGYNTE Å grue meg til å skrive, noe jeg tidligere hadde gledet meg til. Jeg begynte å frykte at teksten min ikke skulle holde mål. Fremtiden eksisterer jo ikke, gikk det plutselig opp for meg. Hvordan skulle jeg vinkle en tekst om noe som ikke finnes? Det som ikke finnes kan vanskelig gripes og forankres i ord. Hvordan kan man beskrive det man ikke ser, lukter, hører eller føler, men bare så vidt aner at er på vei? Man vet at fremtiden kommer, men man vet ikke hva den er. Nettopp fordi den ikke er, den blir. Og hva den blir er det ikke opp til meg å spå. Jeg eier verken kule eller tarotkort. Heller ikke får jeg betalt en tusenlapp i timen for å fortelle de få med overtro hva morgendagen vil bringe av hell og lykke.

MED FINGRENE på tastaturet, klar til å taste ut fremtiden, følte jeg meg som et lite barn som griper etter vannstrålen. Fremtiden er umulig å få tå tak i. Det er som å løpe etter regnbuen eller din egen skygge. Alltid like foran, men umulig å ta igjen.
Den er en illusjon om det som kommer mot oss, det vi venter på og det vi skynder oss etter.

DEADLINE KOM mot meg, mens jeg krampaktig løp for å rekke den, samtidig som jeg ventet på det fremtiden ville bringe av inspirasjon. Men fremtiden mot deadline ble mindre og mindre, kortere og kortere. Helt til det ikke var noe fremtid i igjen. Bare nåtid. Nå.

ETTERMÆLE

Tuesday 13. March 2007

tekst: MARIANNE BOGE KARLSEN + aka@uib.no
foto: MADS IVERSEN + aka@uib.no

ETTERMÆLE

EG KUNNE TENKJE meg å starta ein tradisjon. Då vil eg føla at eg har gjort noko, etterlete meg noko viktig og kjekt. Trass alt er det ikkje mykje eg har oppnådd i mitt tredveårige liv som er verd å minnast.

BallongtreKANSKJE EG SKULLE starta ein ballongdag for å fremja fest og glede? Til dømes den 3. november. Den tida på året er så mørk og trist, mest sannsynleg regnvåt, og utan nokon festdagar eller høgtider. Så kva med å fylla dagen med ballongar i alle slags fargar og storleikar! Raude og blå, med bamsar og prinsesser på. Rosa ballongdachsar og andre figurar. Konkurransar i å blåsa opp ballongar, og så den der alle har ein ballong festa til foten og det er om å gjera å sprekka dei hine sine, og stå att med den einaste heile. Dessutan kunne me hatt turar i luftballong, pynta bussane, og laga små varmluftsballongar av silkepapir som ville lysa fint opp mot haustnatta.

UANSETT SÅ MÅ vel Bergen vera staden å gjera det. Dersom eg den 3. november i år og neste år får samla ein del folk ein stad, og me pyntar med ballongar og et og drikk og kosar oss – då har eg skapt ein tradisjon! Då er det berre å setja ned komiteen til 2009-feiringa.

HADDE VORE FINT det, ja. Etter kvart ville det verta fleire og fleire som fekk høyra om og vera med på å feira ballongdagen. Kan hende ville han spreia seg til fleire byer og bygder slik at det kunne verta ein gla’dag for heile folket! Det ville nok teke litt tid å få han ordentleg innarbeidd, men du så kjekt og fint.

OG NÅR EG så sat på sjukeheimen og så vidt gadd kika utover fjorden ville barneskuleelevar koma med ballongar den 3. november og ha eit lite opptrinn i kvar etasje. Eg ville smila svakt, ta imot ballongen som eg fekk og gle meg av di eg hadde vore den som la grunnlaget for denne fine festen, og at han ville leva etter meg. På grava mi ville sambygdingane mine festa ballongar kvar 3. november for å minnast meg og det eg gav til ettertida … Reint udøyeleg ville eg verta, hugsa og heidra i tiår etter tiår.

UNDRAST PÅ KVA dei ville tenkja om dagen i 2205. Når fem på gata-spaltene i avisene spurde «Kvifor feirar me ballongdagen», kva ville dei då svara? Ville kommunestyret løyva pengar for å henga ballongar på gravsteinen min, eller vart han fjerna då fredingstida var over for at ein annan skulle få ha kista si der? Hadde feiringa vorte fullstendig overteken av kommersielle krefter slik at kjøpepresset vart himmelhøgt for barnefamiliar og kjærastepar? Og alle ballongane som suste mot himmelen – med eller utan vilje – dei ville vel hindra flytrafikken i så stor grad at det vart ulovleg å blåsa opp ballongane med helium eller annan gass med lågare tettleik enn luft. I alle fall den dagen.

TJA. Kvifor bry seg om det som kan henda i framtida? Eg skal nok finna meg ein ballong å blåsa opp 3. november, eg.

TREDJESISTE: FASHIONISTA FRÅ FJELLHEIMEN

Wednesday 13. September 2006

tekst: INGERID JORDAL + aka@uib.no

CHRISTEL JØSENDAL TVEDT tek med seg inspirasjon heimanfrå til motestudiene i Italia. Ho studerar tredje året på ein Bachelor innanfor klesdesign på Nuova Accademia di Belle Arti Milano. Ein sterk kontrast til heimstaden Røldal, ei fjellbygd aust i Hordaland mest kjent for eit skisenter og ei stavkyrkje. Ho drog til Italia etter å ha fullført eit år på Asker Kunst og Design College. Eit seks veker langt språkkurs var grunnlaget ho hadde då ho byrja på Bachelor med italiensk som undervisningsspråk.

PÅ SKULEN får elevane undervisning innan kunst- og motehistorie, praktisk sying og mønsterproduksjon, samt hovudemnet motedesign. For Christel er ideutviklinga det mest interessante aspektet. Ho beskriv arbeidsprosessen bak ein kjole: ‹‹Eg tek utgangspunkt i ein grunnleggjande ide, og arbeidar alltid ut i frå former. Her er det t.d. hardangerbunaden som har inspirert utforminga av overdelen.›› Etter å ha funne eit tema, gjer ho research rundt emnet for å få mest mogleg bakgrunnsinformasjon om forma sitt opphav. Kreasjonen vert utforma på papiret, og etter det kan mønsteret utviklast. Til slutt vert sjølve plagget produsert av designaren sjølv. Denne prosessen kan ta om lag ein månad med intensivt arbeid.

VAL AV STOFF er konsekvent i samsvar med ideen. Her skal det ikkje vera noko ‹‹high-tech›› materialer. Naturlege stoff som ull, lin, bomull og silke vidareførar og legg tyngde til den opprinnelege ideen. Den bunadsinspirerte kjolen er ein elegant, sid selskapskjole i silke. På skjørtekanten er det sydd på ei rand hjorteskinn, som lagar ein røff kontrast til det mjuke, fine silkestoffet.

I KREASJONANE kan ein kjenne att dragehovud, treskjeringsmønster og stavkyrkjekonstruksjonar, men berre om ein ser godt etter. Det er inga slavisk etterfylgjing av dei opprinnelege formene, heller små hint om kvar ideen oppstod. Ein kjole har henta inspirasjon frå takene på stavkyrkjer, gjenspegla i skjørtet sine mange lag som foldar seg over kvarandre heile vegen nedover Det er denne måten å nytte idear og inspirasjon på som gjev klea eit spesielt preg utan å verke påtrengande. Stoffval og form utfyller kvarandre i samsvar med eit konsept.

DET ABNORMALE, DET ANDRE OG DET UHYRLEGE

Saturday 13. May 2006

av INGERID JORDAL

FOR OVER 70 ÅR SIDAN VART FILMEN FREAKS BANNLYST FRÅ LERRETET I BÅDE USA OG ENGLAND GRUNNA SJOKKERANDE SCENER SOM VISTE DEFORMERTE MENNESKE – SÅKALLA «FREAKS». STEMPLA SOM MORALSK FORKASTELEG VART DEN IGNORERT I MANGE ÅR, MEDAN ANDRE FILMAR SOM TOK OPP LIKNANDE TEMA PASSERTE SENSUREN.

OFFENTLEGE framsyningar av det abnormale har alltid fascinert. Sjølv om pre-victorianske Freak Shows ikkje lenger eksisterer i deira originale form, har andre former for representasjon teke over, og fyller kanskje i dag det same behovet
desse gjorde for over 100 år sidan.
Denne artikkelen tek for seg filmverdas framstilling av det abnormale, det andre og det uhyrlege. Med utgangspunkt i Tod Browning’s kultklassikar Freaks frå 1932 vil eg forsøke å gje eit kort innblikk i denne typen film. Med type film meiner eg spelefilmar som tek opp og portretterer mentale og fysiske abnormaliteter innanfor ei «realistisk» ramme, og eg vil her ikkje berøre fantasy- eller dokumentarsjangeren.

I ESSAYET «From Freaks to Savants» av Fiona Whittington-Walsh, argumenterer ho for at framstilling av funksjonsheming og abnormalitet i film har i bortimot samtlege produksjonar bidrege til, heller enn å bryte ned, stereotypiske oppfatningar om menneska dei portretterer. Ho framheld Freaks av Tod Browning som eit hederleg unntak. Men denne filmen vart stoppa i sensuren både i USA og England.

I argue what truly offends, shocks audiences and critics
alike and the reason for the film’s continued «banishment»
is not only the visibility of the actors with
disabilities, but also the fact that Browning and his actors
found no shame in showcasing their diversity. It is
within both the criticism of them and the mainstream
films depicting characters with disabilities where the
institutional rejection of diversity is found, not in the
images Browning showcased.

FOR Å UNDERBYGGJE sine argument går forfattaren gjennom ei rekkje filmar som har vorte motteke på ein
svært annleis måte, og lovprisa av både kritikarar og publikum. Det beste eksempelet på dette må være storfilmen Forrest Gump frå 1994. Andre eksempel er The Hunchback of Notre Dame (1939), Charly (1966), To Kill a Mockingbird (1969), Rain Man (1988), My Left Foot (1989), og Sling Blade (1996). Alle desse har motteke og/eller vore nominert til ein eller fleire Oscar.

I FILMLITTERATUREN vert det hevda at filmar som tek opp temaet stigmatiserer individ som uskuldige og barnlege, autistiske, isolerte, patologiserte, sjølvoppofrande, aseksuelle, avhengige av andre og valdelege. Eit anna problem
er at skodespelarar utan funksjonshemming portretterer funksjonshemming. I dagens samfunn kan ein ikkje lenger bruke ein kvit skodespelar med sminkefor å portettere ein svart person, fordi det ville vore moralsk forkasteleg. Men tilsvarande skjer heile tida i forhold til karakterar med funksjonshemming.

I FILMEN FREAKS frå 1932, regissert av Tod Browning, er situasjonen annleis. Browning har brukt ekte «cirkus freaks» for å spele rollene i filmen, der handlinga er sett til nettopp eit sirkus. Utgangspunktet for handlinga i filmen er at dvergen Hans (Harry Earles, også kjent frå The Unholy Three frå 1925) fell for den vakre Cleopatra (Olga Baclanova), ein trapesartist og ein av dei «normale» ved sirkuset. Cleopatra godtek Hans sine gåver, men gjer narr av han bak ryggen hans og har eit løynd fohold til muskelmannen Hercules. Når dei to oppdagar at Hans er rik, legg dei sjølvsagt ein ond plan. Cleopatra skal gifte seg med Hans og deretter verte kvitt han og sitje att med formua. Slik innleier no dvergen og skjønnheita eit offentleg forhold, som mange ved sirkuset openbert reagerer på. Det er faktisk «freaksa» som er mest negative til forholdet: «Cleopatra isn’t one of us», seier ein dverg, «we’re just filthy things to her».

I DEN BERØMTE bryllupsfest-scena er alle freaksa frå sirkuset samla, og dei er no klare til å akseptere Cleopatra som ein av dei. Men brura puttar ubemerka gift i glaset til sin brudgom. Medan bryllupsskålen vert sendt rundt byrjar dei alle å messe:

We accept her, one of us,
One of us, one of us,
We accept her, one of us…

DEN OVERSTADIG berusa Cleopatra reagerer med avsky. Når skålen kjem til ho, kastar ho begeret over forsamlinga og skrik «Freaks! Freaks!» Alle rømmer, og Cleopatra ber den no omtåka Hans heim på skuldrene, og han gøymer ansiktet sitt i skam. I dei fylgjande dagane forgiftar ho han jamnleg med «medisin», men snart vert Hans åtvara av sine vener. Hercules’ og Cleopataras plan er vorten gjennomskua, og no mobiliserer freaksa seg til eit motangrep. Ein mørk og stormfull aften
slår dei til…og på eit eller anna mystisk vis vert Cleopatra og Hercules sjølv forvandla til freaks, som me får sjå i filmens siste scener.

FILMENS BODSKAP, ikkje innhald, er det som har gitt filmen ei slik uheldig mottaking. Å påstå at dei deformerte var meir «normale» enn den ariske muskelmannen og trapesdronninga var rett og slett uhøyrt. Filmen var meir eller mindre usett inntil den 35 år seinare vart sett opp på Venezia-festivalen i 1967. I dag har filmen status som ein kult-klassikar og er ein typisk gjengangar ved filmklubbar verda over.

DEI STEREOTYPISKE trekkja assosiert med portrettering av funksjonshemming på film er ikkje tilstades i Tod Brownings film. Karakterane i Freaks er klar over at dei er annleis, men dei er ikkje isolerte og einsame, dei har tvert
imot eit stort fellesskap, gjort mogleg av deira funksjon innafor sirkuset. Dei er i forhold til filmen sine «normale» karakterar ikkje spesielt valdelege, men fell og utanfor den sjølvoppofrande rolla når dei handlar ut i frå sine eigne interesser. Dei
romantiske intrigene florerer, og undergraver ein kvar ide om at desse er «aseksuelle» vesen. Browning har rett og slett behandla dei deformerte karakterane som menneske – utan å ignorere deira spesielle posisjon i samfunnet.

FILMEN KAN SJÅAST som ei avpatologisering av det abnormale. I motsetnad til det samfunnet kanskje helst vil tru, har desse menneska eit givande liv innanfor dei rammene dei har vorte tildelte. Dei er i eit miljø der dei fyller ein funksjon. Når Freak Shows vart ulovlege på slutten av 1800-talet, fjerna det ikkje berre funksjonshemming frå offentligheita, det avskar òg i stor grad dei funksjonshemma frå å tene til livets opphald.

(Ein digresjon: I 2002 tapte den franske dvergen Manuel Wackenheim sin appell til FNs Menneskerettsdomstol etter sju års kamp mot forbodet mot dvergkasting. Wackenheim hadde hatt dette som levebrød og karriere, og meinte at rettane
hans vart undergravde. FN slo fast at forbodet heldt oppe lov og orden og hensynet til individet si verdigheit.)

MENTAL OG FYSISK funksjonshemming er framleis eit sterkt stigmatisert tema i dag, som m.a. vert reflektert i korleis populære filmar som dei nemnde tidlegare portretterer fenomenet. Både i produksjonmetodar og handlingsforløp
bidreg desse filmane til ei vidare stigmatisering og usynleggjering av personar med funksjonshemming. Kva som er fiktive spelefilmar si rolle i denne problemstillinga er ikkje opp til denne artikkelen å diskutere. Eg har forsøkt å vise korleis Freaks frå 1932 visar ein haldning til det bisarre som tillet funksjonshemming ei rolle som er realistisk, men positiv. Meir revolusjonær enn dei fleste seinare produksjonar, fyller den eit behov for å sjå det bisarre, men let òg det bisarre returnere blikket sitt mot oss.

KJELDER:

Werner Adrian (1997): Freaks: Cinema Of The Bizarre, (London: Lorrimer Publishers Ltd.).
FionaWhittington-Walsh: From Freaks to Savants: disability and hegemony from The Hunchback of Notre Dame (1939) to Sling Blade (1997) Disability & Society, Vol.17, No.6, 2002, pp. 695–707.
Emma Jane Kirby (2002): Appeal for «dwarf-tossing
» thrown out http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2285348.stm (vitja: mai 2006).

TREDJE SISTE: NÅR EN LITEN PIKE NEIER

Monday 10. April 2006

tekst: MARIANNE KARLSEN + foto: INGERID JORDAL + aka@uib.no

NÅR EN LITEN PIKE NEIER

KaninMAKT. Noko som bind oss fast, hindrar oss. Ein elite, religiøse leiarar som hjernevaskar tilhengarane sine. Overgrep. Nokon som utnyttar og brukar sine posisjonar til å øydeleggja, eller å framheva seg sjølve på andre si bekostning.

FOR MAKT… det er noko dei mektige har, noko dei slemme har og noko som ikkje er til å ta på. Når staten set ned utval for gje oss ei makt- og demokratiutreiing, så ser dei på dei store linene og kven som bestemmer i vårt samfunn. Kven har makt i næringsliv, korleis er folket med å påverka, korleis kjem makta til uttrykk, osb.

FREDRIK ENGELSTAD var med i dette utvalet, og har skrive ei bok med det viktige spørsmålet: «Hva er MAKT?». Dei fyrste kapitla handla mykje om korleis ein definerar makt. Overraskande mange av dei gjekk på relasjoner mellom menneske, og eg feste meg ved denne, av Robert A. Dahl (Engelstad, 2005 s 19):

«A HAR MAKT over B i den grad A kan få B til å gjøre noe som B ellers ikke ville ha gjort.»

SÅ VISS EG får ein i mine omgjevnader til å gjera noko uventa, annleis enn han/ho plar, så utøver eg makt! Det treng ikkje vera ulovleg eller gale det eg får dei til. Personleg trur eg at eg ville sagt at eg hadde innflytelse eller hadde påverka dei litt. Å ha makt over nokon, det høyrest for skummelt ut!

DEI AV DYKK som har god sans for språk skjønar nok at overskrifta på dette stykket ikkje er mi eiga. Då hadde eg ikkje nytta bokmål, eller riksmål som det nok er, for det er henta frå eit av Andrè Bjerkes dikt, og han skreiv riksmål, lærte eg i norsktimane.

NÅR EN LITEN pike neier… Du ser det for deg, sant? Fin kjole, lett forventningsfull, søt… Ho har makt. Nei, det passar ikkje heilt.

«EG ER SÅ LITEN, eg. Eg forstår ikkje…» Eg høyrer forteljarstemma frå barne-TV og ser for meg situasjonen Albert Åberg var i. Han kjende seg utanfor, dei store fettrane og farmor spelte kort og han fekk ikkje vera med. Han tok hemn ved å eta opp alle småkakene i boksen. Den boka var utlånt då eg var på biblioteket, men det er eit godt døme på Dahls tese, for Albert fekk vera med dei store å spela kort til slutt. Kanskje Gunilla Bergström hadde makt og maktutøving i tankane då ho skreiv?

«JEG BUKKER uvilkårlig når ein liten pike neier.» skreiv Bjerke.

NO IDAG SKAL vi vera likestilte og frigjorte kvinner og jenter, og eg var med i KFUK-speidaren der det hette «Jenter fikser alt». Då vert vel det å spela på det feminint hjelpelause verre enn å banna i moskeen, eller for å seia det rett ut: heilagbrøde. Pappa har måla kjøkkenveggane mine og kjørt meg og pøet mitt frå ein hybel til ein annan. Kva fekk han att? «Vær så snill», «Tusen takk» og ein klem. Å leggja hovudet på skakke, smila forsiktig og kika blygt opp mot han me vil skal gjera det tunge og keisame… Det kan fungera det. Gjer deg sjølv litt hjelpelaus og sjå menn koma som bier til ei syltetøyskål.

KVA TITTELEN på Bjerkes dikt, som eg gang på gang har sitert, er? Den sterkeste.

KJELDER:
Andrè Bjerke: Slik frøet bærer skissen til et tre, Oslo, Aschehoug 1954.
Fredrik Engelstad: Hva er makt?, Oslo, Universitetsforlaget 2005.

SVENSK-NORSK KODEX FÖR KULTURFÖRSTÅELSE

Thursday 1. December 2005

foto: LEE DIANA WINDE. + aka@uib.no

DENNA KODEX ÄR ESSENTIELL FÖR VARJE NORRMAN SOM SKALL ÖVER DEN NORSK-SVENSKA GRÄNSEN. OM DET ÄR FÖR ATT ÅKA SKIDOR I DE SVENSKA FJÄLLEN OCH TRÄFFA TREVLIGA SVENSKAR. ELLER KANSKE BARA SNABBT ÖVER FÖR ATT HANDLA BILLIGT, SPELAR INGEN ROLL. NU KAN DU UNDGÅ MISSUPPFATTNINGAR.

giraff

I SVERIGE ÄR DET HELT NORMALT att gå ut på café och äta lunch ensam, vi har inte en historia med «matpakker». Den svenska skolan erbjuder varm lunch varje dag från första till sista klass. Att en svensk kan gå ut på café helt ensam på eftermiddagen är inte ett avvikande beteende, utan helt normalt.

MÅNGA SVENSKAR ÄR ÖVERTYGADE om att norrmännen är ganska dumma, men inte låt ditt goda humör påverkas av det. Vi undrar gärna varför allting är så hemskt «great» hela tiden, äter hela norska folket lyckopiller? Om du vill prata med en svensk, kanske du borde tona ner det lite, om du inte vill framstå som att vara «för mycket».

DU KAN JU OCKSÅ UNDRA vad det är med dessa märkliga svenskar när du hör dem beställa en kall «bæsj» (bärs) i baren. Du undrar om kulturskillnaderna kan vara så stora, bara man kommer till Sverige, men du blir både lugn och förundrad när du ser att det är en öl som blir serverad.

I SVERIGE SÄGER VI GÄRNA «MM» när vi visar att vi har hört vad du sa, du behöver inte alls upprepa dig i oändligheter, eller bli irriterad. Det leder bara till fler missförståelser och fördommar.

SVENSKAR TROR ATT norrmännen har ett fantastiskt «roligt » (alltså gøy) språk, vi blir gärna förundrade när vi inser att haj inte alls heter «kempetorsk» på norska, att superman inte kallas «Metal-Gutten» eller att banan faktiskt inte kallas «gulebøy».

VI SVENSKAR HAR EN BILD av den stereotypiska norrmannen som en friluftsälskande individ som går i fjället varje söndag. Man och hustru går i matchande joggedresser och allihop äter de kexchoklad (kvikklunsj) när «de går på tur». Efter att ha bott i Norge i snart tre år så kan jag berätta för de där hemma i Sverige, att denna bild faktiskt inte är så långt från sanningen.

OM DU VILL LEVA UPP TILL MYTEN om norrmannen, använd några av dessa ord nästa gång du reser till sverige, du kommer garanterat att vara centrum för uppmärksamheten.

ORD SVENSKAR TROR att det norska språket innehåller
(några finns faktiskt!).
Hyttepåhyttepåhyttepå…. – Höghus
Sprydlevann – Champagne
Tryllebox – Tv
Fjordknallert – Motorbåt
Talle-Fjant – Ekorre
Slurpeslang – Sugrör
Trä-Harald – Tarzan
Luserefse – Kam
Periskophest – Giraff
Brusefåtølj – Toalett
Trikå-Thomas – Fantomen
Kløne-Tejp – Plåster
Kløne-Taxi – Ambulans