DET OPPHØGDE

NAVN: MARITA MYHRE
FAG: MASTERSTUDENT I KULTURVITENSKAP
Ornament

DET OPPHØGDE

TRADISJON OG KULTURARV ER OMGREP SOM ER EIN DEL AV VÅR KVARDAG, OG SOM VI MØTER PÅ MANGE ULIKE AREANAER. BEGGE OMGREPA ER POSITIVT LADA OG FØRER TANKANE TIL FORTID, ARV OG OPPRINNING.

FOLKLORISTEN TORUNN SELBERG slår i introduksjonen til boka Historien inn på livet (2002) fast at det i Norge blir oppført om lag 300 historiske spel kvar sommar, og at det i løpet av eit enkelt år i 1990-åra vart utkjempa fleire middelalderske turneringar med hest og rustning enn det vart utkjempa under heile middelalderen og renessansen! Vi er svært opptekne av fortid, og denne interessa kan seiast å vere ein av dei tinga som kjenneteiknar vårt samfunn og vår kultur. Denne lengselen etter fortida blir nokre gonger forklart ved at vi treng noko å halde fast ved i ei forvirrande postmoderne verd som heile tida er i rask endring.

TORUNN SELBERG legg fram at kulturarv kan definerast som «summen av kulturstoff som overføres fra en generasjon til en annen». Men vidare skriv ho at denne definisjonen like godt kunne vore ein definisjon på tradisjon, og illustrerer dermed kor tett samantvunne desse to omgrepa er innan kulturforsking. Enklare blir det ikkje av at dei to omgrepa blir brukt relativt lausleg om kvarandre, i alt frå stortingsmeldingar til verneorganisasjonar sine formålsparagrafar, til dagleg samtale for å beteikne noko som har med fortid, arv og nytt og gamalt å gjere. I denne artikkelen vil heller ikkje eg gjere eit poeng av å lage eit skarpt skilje mellom dei to omgrepa, men heller diskutere dei saman, nettopp fordi det er slik vi ofte støter på dei.

Æsje.. ribbe

illustrasjon: ØYVIND BOSNES ENGEN + aka@uib.no

I MAGASINET «KULTURARVEN» si nettutgåve står det at «Å kjenne kulturarven sin er det same som å kjenne seg sjølv. (…)Vi har alle eit ansvar for å ta vare på og vidareføra den felles kulturhistoria vår. Å vita kor vi kjem i frå, kunnskapen om den lokale og nasjonale historia og kulturen vår, er med og formar kvar og ein av oss som individ.»

KULTURARV er eit omgrep vi støter på når det blir snakka om saker og ting frå fortida som vi meiner er verdifulle, og som vi ønsker å verne for framtida, om det no er eit kyrkjebygg, ein gamal steingard, ei helleristing, ein folketone eller kunnskapen om «korleis servere rakfisk på den rette måten». Kulturarv blir ofte knytta til identitet – ved å ta vare på kulturarven tek ein også vare på seg sjølve. Kulturarv kan fungere som symbol for lokal og nasjonal identitet, særleg når denne identiteten skal kommuniserast utad. Når Norge skal marknadsførast som reisemål blir det snakka om den unike «norske kulturarven», som blir presentert som eit knippe kulturuttrykk som skal representere og symbolisere «det norske». Kulturarv er blitt ein uerstatteleg del av nasjonalistiske prosessar. Kulturarv blir referert til som «vår felles arv». Denne arven blir tenkt på som eit gode, eit privilegium, og noko som vi har ansvar og plikt til å ta vare på. Desse tankane står så sterkt i vår tid at dei er sjølvsagte sanningar for svært mange – noko vi ikkje stiller spørsmål ved. Dette er ikkje nødvendigvis uproblematisk.

OMGREPET TRADISJON har nokre av dei same konnotasjonane som kulturarv: « (..) vi lever i et samfunn der lysten til å bevare og skape tradisjoner er stor. I dagligspråket leder begrepet tradisjon tankene mot det som er ekte, har kvalitet og opphavelighet. Det er et ord som gir løfter om forbindelse til historien, med den gamle, gode tiden.» (Eriksen og Selberg 2006:260). Men tradisjon er eit omgrep som blir brukt på forvirrande mange måtar. Innan folkloristikken har tradisjon opp gjennom tidene blitt omtalt både som eit produkt, ein «ting», der ein snakkar om ulike (folke)tradisjonar, og ein prosess, der fokus er på overleveringa av kulturuttrykk. Også i daglegtalen kan tradisjon vere mykje ulikt. Tradisjon blir ofte omtalt som «ein ting» og det blir snakka om ulike tradisjonar. Det kulturstoffet som blir kalla tradisjon har gjerne eit handlingsaspekt ved seg – det er ofte skikkar, handtverk, dans, sang, forteljing osb. Tradisjon kan altså på denne måten sjåast på som ein bit av kulturarven. Bygningar og andre materielle ting kan ikkje vere tradisjonar, sjølv om vi ser på dei som del av kulturarven, men: dei blir gjerne omtalt som (meir eller mindre) tradisjonelle. Tradisjon kan dermed vere ein kvalitet ved ulike kulturuttrykk, og tradisjonsomgrepet kan i mange samanhengar bli brukt som eit adjektiv – tradisjonelle byggverk, tradisjonelt jordbruk, osb. Når tradisjon er eit adjektiv, kan omgrepet i tillegg bli brukt i eit mylder av samanhengar som ikkje har noko som helst med kulturarv å gjere. Tradisjon kan då også bli brukt i negativ forstand, for å karakterisere noko som er utdatert, gamaldags og firkanta.

DÅ KULTURFORSKARAR byrja å interessere seg for folkekultur tidleg på 1800-talet, brukte ein omgrepet tradisjon for å skilje folkekultur frå «vanleg» kultur. Folkekulturen var tradisjonell fordi den hadde røter langt tilbake i tida, og var blitt vidareført frå generasjon til generasjon. Tradisjon og kulturarv har gjennom faghistoria vore gjenstand for ein autentisitetstankegang – ein tenkte seg at det fanst ekte og mindre ekte tradisjonar – meir eller mindre autentisk kulturarv. Ein del av denne tankegangen heng igjen i korleis vi tenker om desse emna i dagleglivet i dag. Alder er eit viktig autentisitetskrav – jo eldre eit kulturminne eller ein tradisjon er, jo høgare verdi har den, kan det virke som. Ein artikkel som omhandlar seterdrift, på nettstaden Olavsrosa.no, byrjar med fylgjande formuleringar: «Seterdrifta er eldgamal, nesten så gamal som gardsdrifta her i landet. Arkeologiske funn m.a. i fjelldalar i indre Sogn fortel om setring allereie i eldre jernalder, på 600-talet» (frå olavsrosa.no). Det er altså viktig å få fastslått at eit kulturfenomen har høg alder dersom det skal forsvarast som kulturarv eller tradisjon(elt). Men høg alder er ikkje alltid nok – tradisjonar bør helst også ha ei kontinuitet over tid, dei må vere overlevert frå generasjon til generasjon. Tradisjonar med høg alder og mest mogleg opprinneleg innhald, blir gjerne sett på som dei mest autentiske. Tradisjonar som ein veit har blitt «tukla med» blir i ei slik setting gjerne sett på som uekte.

DET PROBLEMATISKE med denne måten å tenke på melder seg mellom anna når ein skal ta stilling til «nye tradisjonar»: er det slik at vi ser på nye tradisjonar som verdilause, som uekte? Det blir jo stadig vekk snakka om å «starte nye tradisjonar». Vi er i dagleglivet ofte svært raskt ute med å kalle noko for ein tradisjon, sjølv om vanen med å møtast kvar torsdag for å spela dataspel på ingen måte er overført frå tidlegare generasjonar. I denne samanhengen blir tradisjon definert ganske enkelt som ei handling som blir gjentatt med jamne mellomrom. Også når tradisjon blir brukt som eit adjektiv kan det skildre moderne fenomener.

«TRADISJONELLE DATASPEL» er til dømes ei formulering som blir brukt for å skilje dei eldste dataspela frå dei meir nyankomne. Det er altså noko motsetningsfylt i måten vi tenker om tradisjon på i dagleglivet. Er det slik at dei nye tradisjonane berre er liksomtradisjonar, medan dei gamle er dei ordentlege, dei ekte? I forbindelse med kulturarvspørsmål byr også denne autentisitetstankegangen på problemer, mellom anna når det er snakk om original og kopi. Er originalen meir verdifull enn kopien? Kva skal vernast? Skal ein verne ei ruin slik den er og dermed bevare det autentiske? Eller skal ein restaurere den (og dermed «tukle med den»), for å gje publikum eit betre inntrykk av bygningens historiske funksjon og bruk?

«VI ER OMGITT av underverk, noen finnes i naturen og noen er skapt av mennesker. Disse stedene sier noe om hva det har vært å være menneske gjennom historien. De gir oss identitet.» (Frå den norske UNESCO-komminsjonen sine heimesider).

KULTURARV OG TRADISJON blir sett på som goder, som ressursar. Omgrepa er positivt lada og dermed legitimerande. Når noko først er blitt tradisjon eller kulturarv får det ein sjølvsagt status som viktig og riktig. Vi kan rettferdiggjere så vel mandagspilsen som pinnekjøtet på julafta ved å kalle det tradisjon – tradisjonsmerkelappen blir i seg sjølv ei forklaring på kvifor eit fenomen eksisterar – men er den forklaringa god nok? Å setje merkelappen «tradisjon» eller «kulturarv» på noko innebærer å opphøge eit aspekt av kultur og samfunn, ofte utan at det blir stilt spørsmål ved kvifor. Den sveitsiske folkloristen Regina Bendix er ein av dei som set fokus på korleis maktforhold er uløyseleg tvunne saman med kulturarv, sjølv om kulturarvsomgrepet har ein tendens til å maskere slike maktprosessar1.

Kulturarv og tradisjon er menneskelege konstruksjonar – det er mennesker, men sine respektive agendaer og interesser, som skapar desse fenomena.

DERSOM EIN SER kulturarv og tradisjon i eit slikt lys, vil ein sjå fenomena som prosessar i staden for «ting», prosessar som pågår heile tida og som er resultat av menneskeleg verksemd. Kulturarv og tradisjon blir heile tida refortolka inn i nye kontekstar. Det seier seg dermed sjølv at merkelappane «tradisjon» og «kulturarv» kan vere nært forbunde med menneskelege, og dermed økonomiske og politiske, interesser. Kvifor blir nokre kulturelement opphøgd som kulturarv, medan andre blir ignorert? UNESCO si liste over «kultur- og naturarv av enestående verdi» er eit godt eksempel på korleis visse kulturfenomen blir opphøgde framfor andre. At t.d. Bryggen i Bergen befinn seg på denne «lista med stor L» innebærer ei enorm legitimering av Bryggen som noko viktig og verdifullt. Men ein kan jo spørje seg kva slags prosessar og kva slags val som ligg bak denne lista, som har så høg status, og kanskje spørje oss: kva slags kulturfenomen finn vi ikkje på ei slik liste?

TRADISJON ER EIT viktig salsargument, til dømes i samanheng med mat. Vår matkvardag er blitt kompleks og samansett, med impulsar frå mange kantar. Mat er gjenstand for diskusjon og debatt. «Du er det du ét». Mat er oppleving og nyting, livsstil, sunnheit, tradisjon og identitet på same tid. Mat kan også vere ein trussel. Frykta for «den farlege maten», genmanipulering, salmonella, kugalskap og store anonyme matprodusentar, får mange til å sjå heimover, til den «kortreiste» maten. Mat frå små produsentar kan kjennast som redningen i ein truande matkvardag. Denne maten er gjerne omspunne av metaforar om natur, lokalitet og tradisjon, og er eit eksempel på korleis tradisjonsomgrepet aktivt blir teke i bruk for å profilere eit produkt, og for å ta avstand frå annan type mat. Tradisjonsmerkelappen inneber ei opphøging, ei fastslåing av at dette ikkje er vanleg mat. Maten får eit vell av konnotasjonar; dette er mat som har «smak av fortida», det er ekte mat, det er trygg mat, osb. Denne typen mat er både ny og gamal. Det er noko nytt å finne økologisk tjukkmelk frå Røros i butikkhylla. Men dei nye produkta blir likevel marknadsført som «god gamaldags» norsk mat.

MANGE SMÅSKALAPRODUSENTAR legg vekt på at maten skal vere så autentisk og opprinneleg som mogleg – det blir sett på som viktig at råvarer og konserveringsmetodar er «tradisjonelle». Samtidig produserer mange av småskalaprodusentane svært moderne produkt. På matfestivalen «Bønder i bydn», som vert arrangert i Bergen kvar haust, står fårepølse, blodpølse, flatbrød og honning side om side med økologisk iskrem, frukt- og bærslush og andre produkt som unekteleg har ein «moderne» klang. Saman utgjer dei eit heile som smakar av «reine råvarer», tradisjonsrikdom og kultur. Tradisjonsomgrepet er altså her sett inn i ei aktuell og moderne matkontekst, noko som får interessante uttrykk. Samtidig viser dette eksempelet korleis tradisjon kan vere ein del av handel og økonomi.

DET ER IKKJE mogleg å sjå på kulturarv og tradisjon som objektive storleikar. Det er menneskeleg tanke og aktivitet det handlar om heile vegen. Innan kulturvitskap ser ein no tradisjon som ein kontinuerleg skapingsprosess – noko som menneska (gjen)skapar heile tida. For å spissformulere: det finst berre nye tradisjonar! Ingen tradisjonar er upåverka av oss sjølve, og vi gjenskaper (og omformar) dei «gamle» tradisjonane aktivt når vi forholder oss til dei. I følge dette synet finst det eigentleg ikkje noko som kan kallast falske tradisjonar. Også kulturarven kan sjåast på som noko som blir kontinuerleg redefinert. Sjølv om det er vanleg å tenkje at kulturarv kan vise oss kven vi er, må vi ikkje gløyme at det er vi som faktisk skapar kulturarven. Denne tenkjemåten kan kanskje virke vel relativistisk, men å sjå på tradisjonar og kulturarv som skapte, gjer det vanskelegare å vere blind for korleis menneskelege motiv og agendaer speler inn på feltet.

Kjelder:

  • – Burstedt, Anna mfl. (red.) (2006): Mat. Genealogi och gestaltning. Lund: Studentlitteratur.
  • – Eriksen, Anne (1999): Historie, minne og myte. Oslo.
  • – Eriksen, Anne og Selberg, Torunn (2006): Tradisjon og fortelling. En innføring i folkloristikk. Pax Forlag.
  • – Regina, Bendix (2000): «Heredity, Hybridity and Heritage from one fin de Siecle To the Next». I: Anttonen (red.): Folklore, Heritage Politics and Ethnic Diversity. Botkyrka.
  • – Selberg, Torunn mfl. (red.) (2002): Historien in på livet. Diskussioner om kulturarv och minnespolitik. Nordic Academic Press. Lund.
  • – www.unesco.no
  • – www.kulturarv.no
  • – www.bondensmarked.no
  • – www.matfest.no
  • – www.olavsrosa.no

Legg igjen en kommentar

Du må være innlogget for å kunne legge igjen en kommentar.